Karta Praw i Obowiązków Węzła DIA¶

Status dokumentu¶

Pole	Wartość
`policy-id`	`DIA-NODE-CARD-001`
`typ`	Wyciąg z Konstytucji - materiał wdrożeniowy (ang. onboarding)
`wersja`	0.1.0-draft
`źródło`	Art. II, III, XV, XVI Konstytucji DIA

Twoje prawa jako węzła¶

Prawo	Co oznacza	Konstytucja
Prawo do wyjścia	Możesz opuścić federację w dowolnym momencie, bez szantażu, bez utraty dostępu do własnych danych, bez ukrytych kar.	Art. III.4
Prawo do prywatności	Telemetria jest domyślnie wyłączona. Twoje dane są lokalne. Ujawnianie jest selektywne i co do zasady wymaga Twojej zgody, z wyjątkiem proceduralnym dla trwających lub ciężkich nadużyć zgodnie z Art. III.9 i Art. X.	Art. III.7, III.8, III.9, Art. X
Prawo do wglądu	Możesz audytować interakcje swoich agentów, ślady decyzji, historię działań i inne przyczyny zmian stanu przypisanych do Twojego węzła albo nymu.	Art. XV.2, XV.3
Prawo do podstawy rozliczenia	Możesz poznać przyczynę istotnego zasilenia, obciążenia, korekty, wstrzymania lub wygaśnięcia środków, kredytów, uznań i podobnych instrumentów przypisanych do Twojego węzła albo nymu: typ zdarzenia, zastosowaną regułę, status wyniku i ścieżkę odwołania. Prawo to nie oznacza automatycznego ujawnienia cudzej tożsamości ani danych wrażliwych.	Art. XV.3
Prawo do odwołania	Każdą decyzję reputacyjną lub sankcję możesz zakwestionować procedurą odwoławczą.	Art. XV.2, XVI.2
Prawo do bezpieczeństwa	System chroni Cię przed nękaniem, ujawnianiem danych tożsamościowych (ang. doxxingiem), sabotażem i ekonomicznym wymuszaniem.	Art. XV.2
Prawo do lokalnej autonomii	Możesz prowadzić węzeł "w ciszy": prywatnie, lokalnie, bez uczestnictwa w przestrzeniach publicznych.	Art. III.6
Prawo do odgałęzienia (ang. fork)	Możesz skopiować specyfikacje, polityki i otwarte komponenty bez proszenia o zgodę centrum.	Art. III.5
Prawo do suwerenności danych	Jesteś właścicielem swoich danych, polityk, agentów i lokalnych przestrzeni pamięci. Eksport w otwartych formatach jest gwarantowany.	Art. III.1, III.3

Jeśli zaczynasz od poświadczenia `phone`¶

Poświadczenie numerem telefonu jest dopuszczalne jako wygodny próg wejścia, ale traktowane jest jako źródło weak, a nie pełne zakotwiczenie wysokiej stawki.

Domyślne ograniczenia operacyjne:

brak dostępu do ról governance,
brak dostępu do paneli i izb pieczęciowych,
brak dostępu do wyroczni wysokiej stawki,
brak operacji wymagających toru U2 albo U3,
możliwe limity wpływu, tempa działań lub dojrzewania reputacyjnego do czasu przejścia na poświadczenie strong.

Przejście phone -> strong nie powinno niszczyć Twojej kotwicy ani trwałych nymów, ale może wymagać okresu wyczekiwania i kontroli anomalii.

Twoje obowiązki jako węzła¶

Obowiązek	Co oznacza	Konstytucja
Nie krzywdź	Nie podejmuj działań celowo szkodzących ludziom, infrastrukturze ani integralności pamięci i dowodów.	Art. XV.5
Bądź uczciwy epistemicznie	Oznaczaj spekulacje. Nie fałszuj dowodów. Nie manipuluj reputacją.	Art. XV.4
Współdziałaj protokołowo	Respektuj kontrakty, wersje protokołu i limity.	Art. XV.4
Utrzymuj higienę operacyjną	Dbaj o klucze, aktualizacje i podstawowe bezpieczeństwo węzła.	Art. XV.4
Bądź gotowy do pomocy	W ramach swoich możliwości - bez obowiązku transakcyjnego rozrachunku.	Art. XV.4

Hierarchia wartości (gdy wartości wchodzą w konflikt)¶

Godność i bezpieczeństwo człowieka
  > Suwerenność i prywatność
    > Weryfikowalność i przejrzystość
      > Sprawczość i autonomia
        > Skuteczność i optymalizacja
          > Wygoda i estetyka

Źródło: Art. XIV.1. W razie konfliktu na tym samym poziomie stosuje się test odwracalności, proporcjonalności i jawności (Art. XIV.2).

Egzekwowanie jest stopniowalne¶

Ostrzeżenie -> Ograniczenie uprawnień -> Kwarantanna reputacyjna -> Odcięcie trasowania (ang. routingu)

Każda sankcja zostawia ślad, daje możliwość odwołania i otwiera ścieżkę powrotu po naprawie (Art. XVI.1-2).

Pełna Konstytucja: doc/normative/40-constitution/CONSTITUTION.md
Wartości i wykładnia: doc/normative/30-core-values/CORE-VALUES.md
Wizja projektu: doc/normative/20-vision/VISION.md
Gradient autonomii agentów: AUTONOMY-LEVELS.md

---¶

Indeks decyzyjny - od sytuacji do artykułu¶

Poniższa tabela mapuje najczęstsze sytuacje operacyjne na odpowiednie artykuły Konstytucji i kluczowe zasady. Służy jako mapa nawigacyjna - nie zastępuje lektury Konstytucji, ale pozwala szybko znaleźć właściwą normę.

Prawa i suwerenność użytkownika¶

#	Sytuacja	Artykuły	Zasada / Działanie
1	Użytkownik chce zabrać swoje dane i odejść	III.3, III.4	Eksport w otwartych formatach, bez szantażu i ukrytych kar
2	Użytkownik chce uruchomić węzeł offline	III.2, III.6	System MUSI działać sensownie w trybie lokalnym jako domyślnym (ang. local-first) i samodzielnie hostowanym (ang. self-hosted)
3	Użytkownik chce utworzyć odgałęzienie projektu	III.5	Prawo do odgałęzienia (ang. fork): specyfikacje, polityki, otwarte komponenty
4	Ktoś włączył telemetrię bez zgody użytkownika	III.7	Telemetria domyślnie wyłączona; wymaga jasnej, odwoływalnej zgody

Agenty i autonomia¶

#	Sytuacja	Artykuły	Zasada / Działanie
5	Agent podjął decyzję bez wiedzy użytkownika	II.3, II.4, V.10	Moc przechodzi przez człowieka; domyślnie propozycje i warianty
6	Agent przekroczył budżet / czas / zakres	V.10, AUTONOMY-LEVELS.md	Agent MUSI mieć wyłącznik awaryjny (ang. kill-switch), limity uprawnień, czasu i kosztu
7	Agent eskalował sobie uprawnienia	V.13, AUTONOMY-LEVELS.md	Zakaz samonadawania uprawnień (ang. zero self-authorize); błąd agenta nie może automatycznie eskalować uprawnień
8	Agent działa w sytuacji zagrożenia życia	II.8, IX.3, AUTONOMY-LEVELS.md	MOŻE działać szybciej, ale zostawia ślad i podlega rewizji

Rozliczenia i instrumenty wpływu¶

#	Sytuacja	Artykuły	Zasada / Działanie
30	Węzeł nie wie, skąd wzięło się zasilenie, obciążenie albo korekta środków, kredytów lub uznań	XV.3, XVI.2	Prawo do poznania podstawy rozliczenia: typ zdarzenia, zastosowana reguła, status wyniku i ścieżka odwołania; bez automatycznej deanonymizacji innych uczestników

Finansowanie i przejęcie sterowania (ang. capture)¶

#	Sytuacja	Artykuły	Zasada / Działanie
9	Sponsor żąda uprzywilejowanego dostępu do danych	VIII.2	Zakaz - finansowanie nie kupuje dostępu do danych, trasowania ani ładu organizacyjnego (ang. governance)
10	Jedna zależność stała się krytyczna (model, infra, funding)	VIII.5	Obowiązkowy plan dywersyfikacji
11	Napięcie między finansowaniem a integralnością konstytucyjną	VIII.7	Integralność konstytucyjna ma pierwszeństwo
12	Model przychodowy oparty na uzależnianiu użytkownika	VIII.3, II.7	Zakaz dopaminowego UX i ekonomii opartej na przytrzymywaniu

Reputacja i ład organizacyjny (ang. governance)¶

#	Sytuacja	Artykuły	Zasada / Działanie
13	Węzeł kwestionuje decyzję reputacyjną	XV.6, XVI.2	Kontr-dowód lub wykazanie błędu proceduralnego; prawo do odwołania
14	Brak ujawnienia konfliktu interesów	VII.6	Domniemanie konfliktu interesów przy braku danych (COI-by-default): brak deklaracji = brak danych, nie brak konfliktu
15	Osoba pełni jednocześnie rolę strony i arbitra	VII.3	Uprawnienia krytyczne MUSZĄ być rozdzielone między role
16	Decyzja o wysokiej stawce	VII.9	Współpodpis (ang. multisig) + niezależny zespół kontrtestujący (ang. red-team)

Bezpieczeństwo i kryzys¶

#	Sytuacja	Artykuły	Zasada / Działanie
17	Podejrzenie Sybil / DoS / wstrzyknięcia poleceń	IX.1, IX.2	Model zagrożeń jest częścią architektury, nie ozdobą
18	Sytuacja kryzysowa (awaria zasilania lub łączności, konflikt)	IX.3, IX.4	Tryb kryzysowy: wyższy rygor, redundancja, lokalność, jakość śladów
19	Węzeł częściowo odcięty od sieci	IX.5	Węzeł POWINIEN zachowywać zdolność działania w częściowej izolacji
20	Potrzeba awaryjnej pamięci podręcznej (schronienie, żywność, wstępna kategoryzacja (ang. triage))	IX.6, IX.7	Memarium może utrzymywać przestrzenie kryzysowe

Sygnaliści i publikacja¶

#	Sytuacja	Artykuły	Zasada / Działanie
21	Ktoś chce zgłosić nadużycie anonimowo	X.1, X.2	Anonimowość domyślna, minimalizacja metadanych, wstępna kategoryzacja (ang. triage) sygnałów
22	Sygnalista narażony na odwet	X.3	Opieka roju jest częścią infrastruktury, nie gestem moralnym
23	Pojawia się wiarygodny sygnał trwającego lub ukrywanego ciężkiego nadużycia	III.9, X.4-X.8	Brak ogólnej lustracji bez sygnału teraźniejszego; po spełnieniu progu możliwe badanie pełnej historii sprawy, sankcje infrastrukturalne i procedura odwoławcza
24	Rozważana publikacja materiału o wysokiej stawce	X.10	Kontradyktoryjny przegląd (ang. adversarial review), progi dowodowe, redakcja danych wrażliwych
25	Eskalacja działań naprawczych	X.9	Schodkowo: weryfikacja -> korekta -> zgłoszenie -> audyt -> publikacja

Zmiany i wyjątki¶

#	Sytuacja	Artykuły	Zasada / Działanie
26	Ktoś proponuje wyjątek od reguły	XIV.3, XIV.4	Wyjątek wymaga: policy-id, reason, risk-level, expiry, owner, stanu bezpiecznego domknięcia (ang. fail-closed)
27	Wyjątek generuje sygnały krzywdy lub nadużycia	XIV.5	Automatyczne zawieszenie wyjątku do wyjaśnienia
28	Propozycja zmiany Konstytucji	XIII.7-XIII.11, XVI.8, XVI.9, XVI.13	Jawne uzasadnienie, analiza skutków, odwracalność; w okresie założycielskim decyzja założycieli ma moc rozstrzygającą
29	Polityka lokalna próbuje obejść Konstytucję	XVI.10	Niedopuszczalne bez formalnej zmiany konstytucyjnej